کتاب نور

چکیده ‏
بحث از حضرت فاطمه زهرا بحث درباره زني است كه نقش‌هاي متعددي را در زندگي‎ ‎ايفا كرده و با اين كه ‏عمري محدود و كوتاه داشت و دوران زندگي‌اش بسيار اندك‎ ‎بود ولي تاريخ حياتش به گونه‌اي است كه هر ‏ورقي از آن براي ما و آيندگان درس‎ ‎زندگي است. آن بزرگوار تنها به عصر خود تعلق نداشت بلكه او الگويي ‏جاويدان براي‎ ‎عصرهاست‎. ‎
حضرت فاطمه زهرا يك مادر است، مادري فداكار براي همه امت، به‎ ‎خصوص براي همه جوانان و انسان‌هاي ‏آزاده و آماده‌اي كه مي‌خواهند راه صلاح را‎ ‎در زندگي بپيمايند‎.‎معرفي زندگي‌اش براي همگان راه‌گشاست ‏زيرا در عصر ما‎ ‎كه عصر گسيختگي عقايد و ايدئولوژي‌هاست براي بدست آوردن هدف روشن و جهت ‏زندگي،‎ ‎عده‌اي مات و مبهوتند. در چنين شرايطي چه بهتر كه راه فاطمه كه مورد تأييد دوست‎ ‎و دشمن و ‏داراي جنبه‌هاي عملي و الگويي است عرضه گردد
سیره تربیتی فاطمه زهرا در مورد خانواده و فرزندان ‏
مقدمه ‏
حضرت زهرا براي ساير ملل و اعصار چه مي‌باشد و چه عواملي باعث‎ ‎جاودانگي اين الگوها شده است؟ ‏حضرت زهرا (س) براي همه اعصار و همه نسلها الگوها‎ ‎و آموزه‌هاي عبادي، اخلاقي، رفتاري، سياسي و ‏اجتماعي ارائه داده‌اند و علل‎ ‎جاودانگي آن حضرت جهان‌بيني خاص آن حضرت، داشتن انديشه‌اي فراتر از ‏زمان و‎ ‎مكان، پيوند با سرچشمه هستي، تبلور ارزشهاي انساني، داشتن تدبير شگرف و عميق‎ ‎جامعيت و ‏كمال مي‌باشد‎. ‎
بدون ترديد شخصيت حضرت فاطمه زهرا (س) در همه اعصار و قرون گذشته الگوي بسيار‎ ‎مناسبي براي ‏مردم خصوصاً نسل جوان بوده و هست از اين رو در اين پژوهش بر آنيم‎ ‎تا با بررسي سيره عبادي، سيره ‏اخلاقي و رفتاري و سيره سياسي- اجتماعي آن حضرت‏‎ ‎از بُعد شخصيت والاي حضرت را شناسايي و متعاقباً ‏علل جاودانگي آن حضرت را به‎ ‎عنواني الگوي جاويدان براي نسل حاضر بررسي نماييم‎. ‎
اما به درستي شخصيت حضرت فاطمه زهرا(س) نزد شيعيان آ‌ن‌گونه كه شايسته است‎ ‎هيچ‌گاه شناخته ‏نشده.‏
ادب و احترام نسبت به والدین: نکوداشت پدر و مادر و احترام و ادب نسبت به‏‎ ‎آنان، از فرایض بزرگ ‏آیین اسلام است که در مقایسه ای بی نظیر با دیگر‎ ‎عبادات، پس از اطاعت امر خداوند در مرتبه دوم قرار ‏دارد. حضرت زهرا(علیها‎ ‎السّلام) نیز با توجه به حساسیت موضوع می فرماید: «رفتار شایسته و ارزشمند‎ ‎با ‏پدر و مادر موجب حفظ و حراست انسان از عذاب الهی است». این باور‏‎ ‎آسمانی از اوان زندگی و گفتار و ‏رفتار آن بانو نمایان بود. در دوران کودکی‎ ‎چنان دلسوز پدر بزرگوارش بود که مفتخر به لقب ام ابیها از سوی ‏نبی مکرم‎ ‎اسلام شد. آری، در زمانه ای که پیامبر بعد از وفات حضرت ابوطالب (علیه‎ ‎السّلام) و حضرت ‏خدیجه (علیه السّلام) مورد بدترین آزارها از سوی مشرکین‎ ‎واقع شد؛ به طوری که گاهی سنگش می زدند؛ ‏گاهی خاک به صورت مبارکش می‎ ‎پاشیدند؛ گاهی ناسزایش می گفتند و گاه بدنش را خون آلود می کردند، ‏سنگ صبور‎ ‎نبی خدا، حضرت زهرا (علیها السّلام) بود. حضرت در همان سنین خردسالی این‎ ‎حوادث ناگوار ‏را مشاهده می کرد و به یاری پدر می شتافت و برای پدر، مادری‎ ‎می کرد‎.‎
حضرت زهرا (علیها السّلام) همواره خشنودی و رضای پدر بر رضا و خشنودی‎ ‎خود مقدم می داشت و بارها ‏برای کسب این مهم از لباس، کالا، پرده، گردنبند و‎ ‎دستبند خود و حتی فرزندانش و هر آنچه که داشت به ‏راحتی می گذشت و آنها را‎ ‎ایثار می فرمود. این ارادت و احترام در سخن و سیره حضرت زهرا(علیها‎ ‎السّلام) ‏نسبت به مادر بزرگوارش نیز وجود داشت. ارادتی کم نظیر که حیرت و‎ ‎تعجب بسیاری را بر می انگیخت. آن ‏هنگام که فاطمه(علیها السّلام) در شکم‎ ‎مادر بود، با او مأنوس و هم زبان می شد. هنگامی که زنان ساده لوح ‏و ظاهربین‎ ‎مکه، خدیجه (علیها السّلام) را به سبب ازدواج با یتیم عبدالله، محمد(صلی‎ ‎الله علیه و آله و ‏سلم)، تنها گذاشته بودند، زهرا (علیها السّلام) با مادرسخن می گفت و او را به بردباری دعوت می کرد.(6‏
تربیت فرزندان در سیره فاطمی
یک کلاس عالی و نمونه تربیت اسلامی کودک، در خانه حضرت‎ ‎زهرا (علیها السّلام) تاسیس شد. کلاس ‏مذکور با همکاری شخص دوم اسلام و‎ ‎بانوی اول اسلام یعنی امام علی (علیه السّلام) و حضرت زهرا (علیها ‏السّلام‎) ‎اداره می شد و شخص اول اسلام یعنی پیامبر اسلام بر آن نظارت داشت. اصول‎ ‎تربیتی و برنامه آن ‏مستقیماً از جانب پروردگار جهان نازل می شد. بهترین‎ ‎برنامه های تربیتی در آن اجرا شد و برجسته ترین ‏افراد را تربیت کرد‎.‎
آن حضرت به دقیق ترین نکات روان شناسی در باره فرزندان خود توجه می کرد؛‎ ‎از مهر ورزیدن، نوازش و ‏اظهار محبت و برخوردهای عاطفی نسبت به آنان کوتاهی‎ ‎نمی کرد؛ به عقیقه، صدقه، دادن و گفتن اذان در ‏گوش راست و اقامه در گوش چپ‎ ‎که از سنت های مورد تاکید پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بود، ‏توجه‎ ‎داشت همیشه و در هر حال هیچ محفل و دامانی را جایگزین آموزش پر مهر و عطوفت‎ ‎مادری خود ‏نمی کرد تا وجود فرزندان دچار کوچک ترین نقصان روحی نگردد‎.‎
یکی از وظایف سنگین و مهم حضرت زهرا موضوع تربیت اولاد بود. فرزندان‏‎ ‎آن حضرت اشخاص عادی ‏نبودند، بلکه چنین مقدر شده بود که نسل پیامبر اعظم‎ (‎صلی الله علیه و آله و سلم) از فاطمه (علیها ‏السّلام) به وجود آید‎.‎رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمود: «خدا ذریه پیامبران را در صلب ‏خودشان قرار داده است ولی نسل مرا در صلب علی (علیه السّلام) مقرر فرمود: پس من پدر اولاد فاطمه‎ ‎هستم».‏
توجه حضرت زهرا (علیها السّلام) به‎ ‎نیازهای عاطفی فرزندان، جلو دیگری از بینش ناب آن حضرت است. او ‏به خوبی از‎ ‎دیدگاه اسلام در باره برخورد با کودکان آگاهی داشت و می دانست که پس از‎ ‎دوران سیاه ‏جاهلیت، داشتن این منطق که نگاه والدین به روی فرزند ثواب آزاد‎ ‎کردن یک بنده را دارد - اگر چه این ‏نگاه در هر روز سیصد و شصت بار اتفاق‎ ‎بیفتد . تحولی بنیادین در نگرش مردم آن زمان خواهد داشت. ‏همان گونه که‎ ‎آگاهی از این گفتار پیامبر نیز چنین تأثیری دارد که می فرماید: «فرزندانتان‎ ‎را زیاد ببوسید؛ ‏زیرا خداوند در برابر هر بوسه به گستردگی مسافت پانصدساله‎ ‎به شما عطا می کند. خداوند پدر و مادری را ‏مورد لطف و رحمت خویش قرار می‎ ‎دهد که فرزندشان را در انجام کارهای نیک یاری رسانند؛ عملی که او ‏در حد‎ ‎توان خود انجام می دهد بپذیرند؛ با وی تندی نکنند و او را به حماقت و بی‏‎ ‎خردی متهم نسازند». ‏
یکی از عوامل موثر در سلامت و نشاط روحی و جسمی فرزند، تغذیه و بهداشت‎ ‎است. این مهم از نگاه ‏حضرت زهرا (علیها السّلام) نیز دارای اهمیت و جایگاه‎ ‎خاص بوده است. زمانی که مسلمانان به علت کمبود ‏آب، سخت در مضیقه بودند،‎ ‎حضرت زهرا (علیها السّلام) حسنین(علیه السّلام) را نزد پیامبر (صلی الله‎ ‎علیه ‏و آله و سلم) آورد و عرض کرد: «یا رسول الله! فرزندان من خردسال اند و‎ ‎تحمل تشنگی را ندارند». پیامبر ‏‏(صلی الله علیه و آله و سلم) که نگرانی‎ ‎دخترش را در این باره به جا دید، زبان مبارکش را در هان حسنین ‏‏(علیه‎ ‎السّلام) قرار داد و با تر کردن دهان آنها، حضرت زهرا (علیها السّلام) را‎ ‎از نگرانی درآورد و دو طفل ‏کوچکش را نیز از تشنگی شدید نجات داد.‏
رعایت نظم و حقوق دیگران به طور کامل در خانه حضرت زهرا (علیها‎ ‎السّلام) اجرا می شد؛ به قدری در ‏این باره دقت می شد که حقوق و نظم را در‎ ‎کوچک ترین موارد رعایت می کردند. برای مثال، امام علی(علیه ‏السّلام)، می‎ ‎فرماید: «روزی پیامبر اکرم در منزل ما استراحت می کرد، حسن آب خواست. رسول‎ ‎خدا ‏برخاست، قدری شیر دوشید و در ظرفی کرد و به دست حسن (علیه السّلام‎) ‎داد. حسین از جای خویش ‏بلند شد و خواست کاسه شیر را از دست حسن بگیرد، اما‎ ‎پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) مانع شد. ‏حضرت زهرا (علیها‎ ‎السّلام) که این منظره را تماشا می کرد، عرض کرد: یا رسول الله! گویا حسن‎ ‎را بیشتر ‏دوست دارید؟ ایشان پاسخ داد: چنین نیست، بلکه علت دفاع من از حسن‎ ‎این است که او حق تقدم دارد و ‏زودتر از حسین تقاضای آب کرده است. باید نوبت‎ ‎را مراعات کرد».‏
نمونه هایی در‎ ‎زندگی خانوادگی حضرت زهرا (علیها السّلام) دیده می شود که نشانگر توجه و‎ ‎دقت نسبت ‏رعایت عدالت بین کودکان می باشد. روزی رسول اسلام (صلی الله علیه و آله و‎ ‎سلم)، امام حسن و امام ‏حسین (علیه السّلام) را بر دوش گرفته، آنان را مورد‎ ‎لطف و نوازش خود قرار دادند و سپس رو به آنها کرده ‏و فرمودند: با هم کشتی‎ ‎بگیرید. آنها به خواست پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) کشتی گرفتند‎. ‎حضرت ‏زهرا (علیها السّلام) می گوید: من دیدم پدرم با جملاتی حسن را تشویق‎ ‎کرده و درصدد تقویت اوست. بدین ‏سبب به پدرم گفتم: ای پدر بزرگوار! از شما‎ ‎تعجب می کنم که یکی را بر دیگری ترجیح می دهید؛ آن هم ‏بزرگ تر را بر کوچک‎ ‎تر. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دوستم جبرئیل حسین را تشویق‎ ‎می ‏کند و من حسن را تشجیع می کنم.(18) در این روایت تاریخی، اهتمام حضرت‎ ‎زهرا (علیها السّلام) به عدم ‏تبعیض بین کودکان قابل توجه و تامل است‎.‎
حضرت زهرا (علیها السّلام) زمانی که با فرزندان خود بازی می کرد، به تربیت‎ ‎روحی و پرورش جسمی آنان ‏می پرداخت و در قالب زیبایی اشعار ادیبانه می‎ ‎فرمود‎:‎
اشبه ایاک یا حسن واخلع عن الحق الرسن … و اعبد الها ذا المنن و لا توال ذا الاحن حسن جان! مانند ‏پدرت علی باش و ریسمان از گردن حق بردار خدای احسان کننده را پرستش کن و با افراد دشمن کینه توز ‏دوستی نکن».‏
همچنین به دیگر دلبند خویش می فرمود: انت شبیها بابی لست شبیها بعلی؛حسین جان! تو به پدرم رسول ‏خدا شباهت داری نه به پدرت علی(علیه السّلام‎). ‎امام علی(علیه السّلام) سخنان همسر مهربان و پرنشاط ‏خویش را می شنید و‎ ‎چهره پرشوق او با تبسمی شیرین زیباتر می شد. مهربانی حضرت زهرا (علیها‎ ‎السّلام) ‏نسبت به فرزندانش به گونه ای بود که گاه در مریضی آنان سه روز،‎ ‎روزه نذر می کرد تا شکر سلامت انجام ‏دهد. حتی پیش از وفات، سفارش مهرورزی‎ ‎به کودکان خویش را به همسرش می کند و می فرماید: علی ‏جان! درباره فرزندانم‎ ‎به تو سفارش مهربانی و خوش رفتاری می نمایم و سفارش می کنم که پس از من با‎ ‎دخترخواهرم امامه ازداوج کنی؛ زیرا او همانند من به فرزندانم دلسوز و مهربان است.‏
حضرت زهرا (علیها السّلام) با فداکاری و محبت خاصی که‎ ‎نسبت به فرزندانش نشان می داد، مراقب تمام ‏حرکات و سکنات آنها بود و به دقت‎ ‎آنها را زیر نظر داشت. نقل شده است که روزی پیامبر (صلی الله علیه و ‏آله و‎ ‎سلم) عازم خانه دخترش فاطمه شد. چون به خانه رسید، دید فاطمه مضطرب پشت در‎ ‎ایستاده است. ‏آن حضرت فرمود چرا اینجا ایستاده ای؟ فاطمه (علیها السّلام‎) ‎با آهنگی مضطرب عرض کرد: فرزندانم صبح ‏بیرون رفته اند و تاکنون هیچ خبری از‎ ‎آنها ندارم. پیامبر به دنبال آنها روانه شد. چون به نزدیک غار جبل ‏رسید،‎ ‎آنها را دید. که در کمال سلامت مشغول بازی اند. آنها را به دوش گرفت و به‎ ‎سوی مادرشان روانه ‏شد. این واقعه، خود نمونه ای گویا از توجه و اهمیت دادن‎ ‎حضرت زهرا (علیها السّلام) به حضور فرزندان ‏خردسالش است‎.‎
توجه به بعد عبادی فرزندان ‏
در کنار مهرورزی مادرانه، شاهد برخوردهای خردمندانه حضرت در باره‎ ‎فرزندانش هستیم تا همیشه و در هر ‏حال رایحه معنویت در خانواده او مشام جان‎ ‎عزیزان وی را نوازش کند. از این روی، هنگام غروب آفتاب یا ‏شب های قدر،‎ ‎اجازه خواب به کودکان خود نمی داد، بلکه اگر هر یک خواب بودند آنها را‎ ‎بیدار می کرد و با ‏خوردن غذای سبک به آنها، برای بیدار نگه داشتن آنان در‎ ‎شب قدر می کوشید.‏
افزون بر جلوه های عبادی، در مسائل معرفتی نیز عزیزان خود را به محضر‎ ‎رسول خدا(صلی الله علیه و آله و ‏سلم) می فرستاد تا قرآن بیاموزند و نسبت به‎ ‎احکام و آموزه های دینی، آگاهی افزون تری به دست آورند‎.
در یک نگاه، فاطمه (علیها السّلام) در جلوه های مهر و عاطفه بسیار عطوف و‎ ‎پر مهر بود، ولی هرگز عاطفه ‏را بر وظیفه ترجیح نمی داد. به همین دلیل،‏‎ ‎وقتی خبر شهادت فرزندش امام حسین (علیه السّلام) در کربلا ‏و چگونگی آن‎ ‎وقایع را شنید، بسیار گریست. اما برای یاری آیین اسلام و آبیاری نهال دین،‎ ‎این مصیبت ‏سنگین را پذیرفت و عرض کرد: «پدرجان! در برابر خواسته خداوند،‎ ‎تسلیم و راضی ام و به خدا توکل می ‏کنم».‏‎
همسران در سیره فاطمه زهرا (س)‏
شناخت همسر و آشنایی با ابعاد روحی و روانی او و محبت متقابل زوجین‎:‎
حضرت زهرا (علیها السّلام) و امام علی (علیه السّلام) همسرانی بودند که‎ ‎در مدت کوتاه زندگانی خود با ‏روشنایی شناخت و تابناکی اندیشه روزهای همراه‎ ‎با مهربانی و تفاهمی سپری کردند. عرصه شناخت حضرت ‏زهرا (علیها السّلام‎) ‎نسبت به همسرش، به جلوه های ظاهری زندگی محدود نمی شد، بلکه وی از گستره‎ ‎عظمت معنوی شوهر خود آگاهی داشت. از سوی دیگر، امام علی (علیه السّلام) نیز‎ ‎در باره مقام و منزلت ‏همسرش آگاهی کامل داشت و با عبارات مختلف در قالب‏‎ ‎نظم و نثر،فاطمه (علیه السّلام) را می ستود و می ‏فرمود: «من به فاطمه (علیه‎ ‎السّلام) و پدرش مباهات می کنم و آنگاه به رسول خدا افتخار می کنم که ‏فاطمه‎ ‎را به همسری من درآورد»‏
دفتر زندگانی حضرت زهرا (علیها السّلام) را که می گشاییم، زندگی نه ساله‎ ‎وی در خانه شوهر، همواره با ‏سختی ها و مشکلات همراه بود. اما حضرت زهرا‎ (‎علیها السّلام) و همسرش با همدلی و همکاری روزافزون، ‏یکایک مشکلات را پشت‎ ‎سرگذاشته و با نشاط روح به استقبال حوادث می رفتند‎.
روزی سلمان از دیدن لباس و شیوه زندگی حضرت زهرا (علیها السّلام) دچار‎ ‎تعجب شد. حضرت زهرا (علیها ‏السّلام) به پدرش عرض کرد: یا رسول الله! سلمان‎ ‎از دیدن لباس من تعجب کرده است. سوگند به خدا، من ‏و علی پنج سال است که جز‎ ‎پوست قوچی که روزها شترمان برروی آن علف می خورد و شب هنگام آن را ‏فرش خود‎ ‎قرارمی دهیم، چیزی نداریم. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به سلمان‎ ‎فرمود: ای سلمان! ‏همانا دخترم در گروه پیشگامان و سابقین است.‏
پس از ماجرای سقیفه و اندوه جان فرسای حضرت زهرا (علیها السّلام) سران‎ ‎سقیفه برای جلب افکار عمومی ‏به فکر چاره افتادند تا به گونه ای از حضرت‎ ‎دلجویی کنند. از حضرت اجازه ملاقات خواسته، به جبران ‏اشتباه های خود تظاهر‎ ‎کردند. اما حضرت زهرا (علیها السّلام) در تداوم یک مبارزه منفی، هرگونه‎ ‎پیشنهادی ‏را رد کرد و در موضع اعتراض، سکوت و بیزاری خود را ادامه می داد‎. ‎روزی امام علی (علیه السّلام) وارد ‏منزل شد. به همسر داغدیده خود رو کرد و‏‎ ‎فرمود: فاطمه جان! خلیفه و عمر پشت در منزل هستند و اجازه ‏ورود می طلبند؛‎ ‎نظر شما چیست؟ حضرت زهرا (علیها السّلام) با احترام خاصی فرمود: علی جان‎! ‎خانه خانه ‏توست و من همسر تو هستم، هرآنچه می خواهی انجام ده.‏
حضرت زهرا (علیها السّلام) به احترام شوهر این سخن را در حالی بر زبان‏‎ ‎آورد که هنوز صوت سیلی در ‏گوش های او و صورت نیلی بر پیکر او وجود داشت‎.‎
آراستگی ظاهری و استفاده از عطر و لوازم آرایش در منزل: استفاده از عطر،‎ ‎نگاه کردن در آب برای ‏آراستگی ظاهری، شانه زدن، خوشبو بودن با همسر و در‎ ‎هنگام نماز، استفاده از رنگ های روشن در لباس، ‏شیوه زندگی رسول الله بود که‎ ‎فاطمه (علیها السّلام) نیز آموخته بود و همواره بدان عمل می کرد. از آنجا‎ ‎که ‏این ویژگی در سراسر زندگی حضرت بود، در لحظه های واپسین زندگی آن بانو‎ ‎نیز فراموش نشد. از این رو ‏پس از وضو گرفتن رو به اسماء کرد و فرمود: «ای‎ ‎اسما! عطر مرا بیاور؛ همان عطری که همیشه می زنم و ‏پیراهنی را که همیشه در‎ ‎آن نماز می گذارم بیاور».‏
نتیجه گیری ‏
پاکی دامن، کسب آمادگی برای فرزند پروری و مال دنیا را وسیله دانستن،‎ ‎بستری مناسب بود که فاطمه در ‏آن پا به عرصه وجود گذاشت. برخی از اصولی که‎ ‎در زندگی حضرت زهرا (علیها السّلام) در شمار آداب ‏عادی بودند، عبارت اند‎ ‎از: تحمل سختی ها همراه با اخلاص نیت، روابط نزدیک و صمیمی در محیط‎ ‎خانواده، هم سان سازی شئون زندگی مادی به عنوان الگوی جامعه با کم‎ ‎درآمدترین طبقات مردم، عبادت ‏مداوم آمیخته با معرفت، حجاب زن حریم حرمت و‏‎ ‎مصونیت از گناه، ساده زیستی، سپاس گذاری از خدا در ‏همه حال، بنای زندگی‎ ‎مشترک بر شعور و درک متقابل، عمل صالح بهترین سرمایه، جهیزیه معنوی، مهریه‎ ‎قابل پرداخت (نه رقابت اعداد و ارقام)، به یاد بندگان خدا بودن در همه حال،‎ ‎خوش رفتاری با زیردستان، ‏تحمل مخالفان و دعوت به نیکی با عمل نیکو، برابری و مساوات در برابر قانون، پرهیز از مرد یا زن سالاری، ‏وابستگی ایمان و‎ ‎اعتقاد زن به حضور موثر وی در صحنه های اجتماعی و سیاسی و فرهنگی، حق جویی و‎ ‎حقیقت طلبی، دفاع از حق، پرهیز از دروغ و خیانت و خواسته های نامشروع در‎ ‎زندگی مشترک، رسیدگی ‏به تمام نیازهای کودکان در امر تعلیم و تربیت، وفاداری‎ ‎صادقانه و دلسوزی نسبت به همسر در همه حال، ‏امکان تاثیر بر دل های مستعد و‎ ‎تربیت فراگیر که پیش از تولد، آغاز و گستره ی آن در عالم پس از مرگ ‏نیز‎ ‎تداوم می یابد.‏